An toàn nhưng chưa bao giờ an tâm

Con người hiện đại có nhà cửa, có khoá cửa, có thuốc men, có bảo hiểm, có hệ thống pháp luật. Về mặt sinh tồn vật thể, phần lớn không còn phải thức dậy mỗi sáng lo bị thú dữ tấn công hay bị bộ tộc bỏ rơi giữa rừng. Nhưng một tin nhắn chưa được trả lời vẫn có thể khiến bụng thắt lại. Một ánh nhìn lạnh của sếp vẫn làm vai co lên. Một sự im lặng trong mối quan hệ vẫn đủ để đầu óc bắt đầu quay - dù lý trí biết rõ: không có gì nguy hiểm cả.

Bên ngoài không có con rắn nào. Nhưng bên trong, hệ thần kinh vẫn nghe tiếng cỏ động.

TS. Lê Nguyên Phương gọi đây là nghịch lý của con người hiện đại: “Cuộc sống khách quan an toàn, nội tâm chủ quan liên tục bị đe doạ.”

Nghịch lý này không giải thích được nếu chỉ nhìn con người như một chủ thể lý trí - biết suy nghĩ đúng thì sẽ cảm thấy đúng. Nó đòi hỏi một cách nhìn khác về cách bộ não vận hành.

Theo hướng nghiên cứu về xử lý dự đoán [predictive processing] mà Karl Friston và Andy Clark phát triển, não bộ không đợi chuyện xảy ra rồi mới phản ứng. Nó liên tục tạo ra các dự báo về thế giới xung quanh - dựa trên ký ức, trải nghiệm gia đình, văn hoá, và những lần mình từng bị tổn thương. Mỗi khoảnh khắc, não đang hỏi: “Điều gì sắp xảy ra? Mình cần chuẩn bị gì?”

Nói cách khác, mình không chỉ nhìn thấy thế giới. Mình nhìn thấy thế giới qua những dự báo đã được cơ thể chuẩn bị sẵn từ trước.

Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình mà bầu không khí thất thường - lúc vui lúc giận không đoán được - có thể trở thành người lớn luôn dò xét sắc mặt người khác. Một người từng bị bỏ rơi có thể cảm nhận sự im lặng của người thương như tín hiệu của sự rời bỏ, dù người kia chỉ đang mệt. Một học sinh từng bị làm nhục trước lớp có thể cứng người mỗi khi phải phát biểu, dù không ai trong phòng họp muốn hại mình.

Ở tầng ý thức, những người này đều biết “không có gì đâu”. Nhưng ở tầng thân thể, tim đã đập nhanh, bụng đã thắt, vai đã co. Lý trí nói mình an toàn. Cơ thể đáp: chưa chắc.

HỆ THẦN KINH KHÔNG “YẾU ĐUỐI” - NÓ QUÁ GIỎI CANH GÁC

Phản ứng này không phải lỗi. Từ góc nhìn tâm lý học tiến hoá [evolutionary psychology], hệ thần kinh của con người được rèn qua hàng trăm nghìn năm trong môi trường mà đe doạ thường cụ thể, nhanh, và có tính sinh tử: thú dữ, kẻ thù, bị bộ tộc bỏ rơi. Trong môi trường đó, nhầm cành cây thành con rắn chỉ tốn một cú giật mình. Nhầm con rắn thành cành cây có thể mất mạng. Nên hệ thần kinh thiên về báo động nhầm [false positive] hơn là bỏ sót [false negative].

Cơ chế này rất hợp lý trong rừng rậm. Nhưng trong văn phòng, trong gia đình, trong các mối quan hệ phức tạp của đời sống hiện đại, nó có thể làm mình kiệt sức. Một câu nói chưa rõ nghĩa bị diễn dịch thành sự coi thường. Một email chậm trả lời bị cảm nhận như sự từ chối. Một thất bại nhỏ được cơ thể xử lý như dấu hiệu sụp đổ toàn bộ giá trị bản thân.

Bruce McEwen dùng khái niệm “gánh nặng tích luỹ” [allostatic load] để mô tả cái giá của việc hệ thống stress bị kích hoạt lặp đi lặp lại, kéo dài quá lâu. Một người có thể nằm trên giường êm, trong phòng máy lạnh, nhưng bên trong lại như đang canh gác suốt đêm. Cái mệt đó không phải thiếu ngủ. Đó là cái mệt của một cơ thể đã sống quá lâu trong chế độ phòng vệ.

“NỖI ĐAU XÃ HỘI” KHÔNG PHẢI NỖI ĐAU ẢO

Đáng chú ý, các đe doạ không cần là vật lý mới tạo ra phản ứng sinh học thật. Nghiên cứu về đau đớn xã hội [social pain] cho thấy sự loại trừ, từ chối, hoặc đổ vỡ kết nối có thể kích hoạt một số hệ thống thần kinh liên quan đến đau đớn thể chất. Naomi Eisenberger và cộng sự đã chỉ ra rằng vì con người là loài sống theo nhóm, nguy cơ bị loại khỏi nhóm từng mang ý nghĩa sinh tồn rất lớn.

Nên khi một người bị phớt lờ trong nhóm làm việc, bị chê trước đám đông, bị mất vị thế, hoặc đơn giản là cảm thấy mình không còn quan trọng với ai - cơ thể phản ứng không khác nhiều so với khi gặp nguy hiểm thật. Danh dự, sự sở thuộc [belonging], tình yêu - không phải chỉ là “ý niệm tâm lý”. Với hệ thần kinh, chúng vẫn là điều kiện sống còn.

Và xã hội hiện đại tạo ra một nghịch lý sâu hơn: càng an toàn về mặt vật chất, con người càng có không gian để lo lắng về những điều tinh vi hơn - hình ảnh bản thân, giá trị cá nhân, sự công nhận xã hội, tương lai con cái. Khi không còn phải chạy khỏi thú dữ, mình bị kẹt lại bởi những kịch bản chưa xảy ra. Khi không còn tiếng rống ngoài rừng, mình nghe tiếng phán xét từ bên trong.

“NGHĨ TÍCH CỰC” - VỪA ĐÚNG VỪA NGUY HIỂM

Trong bối cảnh đó, lời khuyên “hãy suy nghĩ tích cực” trở nên phức tạp. Đúng, vì cách mình diễn giải thực tại có ảnh hưởng đến cảm xúc và hành động. Nhưng nguy hiểm, vì nó có thể biến một vấn đề của hệ thần kinh, của lịch sử phát triển, của ký ức thân thể [body memory] thành “lỗi” cá nhân của một người “không biết nghĩ tích cực”.

Một người đang sống trong trạng thái cảnh báo nội tâm không cần bị giảng rằng nên bình tĩnh hơn. Họ cần được giúp để nhận ra chuỗi vận hành của chính mình: tín hiệu nào kích hoạt cơ thể, cảm xúc nào dâng lên, suy nghĩ nào tự viết lời biện hộ, hành vi nào được chọn trong trạng thái phòng vệ.

Đây là điểm mà nhiều cách tiếp cận chỉ dựa vào nhận thức [cognitive approach] có giới hạn. Các liệu pháp nhận thức - hành vi [cognitive-behavioral therapy, CBT] có nền tảng nghiên cứu mạnh và đã giúp nhiều người nhận diện sai lệch trong suy nghĩ. Nhưng có những niềm tin không chỉ tồn tại như một câu trong đầu - mà như một mô thức sống trong cơ, hơi thở, nhịp tim, tư thế, phản xạ né tránh. “Tôi không an toàn”, “tôi không được yêu thương”, “tôi sẽ bị bỏ rơi” - không phải lúc nào cũng là mệnh đề để tranh luận. Đôi khi, chúng là cả một mùa đông bên trong.

CHUYỂN HOÁ: KHÔNG PHẢI TẮT BÁO ĐỘNG, MÀ NGHE NÓ BẰNG TRÍ TUỆ

Vậy con đường nào?

Theo TS. Lê Nguyên Phương, chuyển hoá [transformation] không phải là ép mình nghĩ khác. Chuyển hoá là tiến trình một con người học cách nhận biết các chuỗi nhận thức, cảm xúc, hành vi và thân thể của mình trong đời sống hàng ngày - để dần giải phóng mình khỏi sự vô minh đối với những động cơ ngấm ngầm mà mình từng nhầm là “lựa chọn tự do”.

Con người thường nhầm phản ứng có điều kiện với tự do. Mình tưởng mình đang tự do khi nổi giận, rút lui, kiểm soát, làm hài lòng, tấn công, im lặng. Nhưng nếu nhìn kỹ, nhiều hành vi đó đã được hệ thần kinh chọn trước khi ý thức kịp suy nghĩ. Ý thức chỉ đến sau để viết lời biện hộ.

Nhận ra điều này không phải để đổ lỗi cho quá khứ hay phủ nhận trách nhiệm. Ngược lại, nó mở ra một hình thức trách nhiệm sâu hơn: trách nhiệm nhận biết những gì đang vận hành bên trong mình. Chỉ khi thấy rõ mình đang bị vận hành bởi điều gì, mình mới có cơ hội thực sự lựa chọn.

Mình không cần khinh thường hệ thần kinh vì nó cảnh giác - nó đã bảo vệ loài người qua một lịch sử rất dài. Nhưng mình cũng không cần tuyệt đối tin vào mọi báo động của nó. Có những tiếng chuông từng cứu mạng tổ tiên, nhưng hôm nay lại ngăn mình yêu thương, học hỏi, và sống thảnh thơi.

Con đường trưởng thành không phải tắt hệ thống báo động. Mà là học cách lắng nghe nó với trí tuệ: biết khi nào nó đang chỉ ra nguy hiểm thật, khi nào nó đang lặp lại lịch sử cũ, và khi nào nó cần được xoa dịu bằng sự hiện diện, hiểu biết, và thực hành thân - tâm bền bỉ.

Có lẽ con người hiện đại không khổ vì đời sống quá nguy hiểm. Mình khổ vì một phần trong mình vẫn chưa biết rằng mình đã rời khỏi khu rừng cũ. Mình đã xây nhà, thắp đèn, có cửa khoá, có người thương - nhưng sâu trong cơ thể vẫn còn một đứa trẻ co ro, lắng nghe từng tiếng động nhỏ ngoài bụi cỏ.

Chuyển hoá bắt đầu khi mình không mắng nó yếu đuối, không ép nó thản nhiên, nhưng cũng không để nó điều khiển toàn bộ cuộc đời. Mình quay lại, ngồi xuống bên nó, và nói bằng cả thân thể lẫn trí óc: mình sẽ học cách nhìn lại. Mình sẽ học cách sống khác.

Và có lẽ, từ khoảnh khắc đó, an toàn không còn chỉ là điều kiện bên ngoài - mà trở thành một năng lực bên trong.

Tối qua, có thể bạn đã nằm trên giường, nhà yên ắng, con đã ngủ, cửa đã khoá - mà vẫn thấy ngực nặng. Không biết vì chuyện gì. Không gọi tên được. Chỉ biết có cái gì đó cứ chực chờ, như một tiếng thở dài bị nuốt ngược vào trong. Nếu tối qua là như vậy, thì bạn không yếu đuối. Bạn chỉ đang mang trong mình một hệ thần kinh đã trung thành canh gác cho bạn quá lâu mà chưa được ai nói: bây giờ nghỉ được rồi.

Còn bạn - trong những phản ứng hàng ngày, những lúc bụng thắt lại vì một câu nói, những đêm trằn trọc vì một kịch bản chưa xảy ra - bạn đang đáp lại thực tại, hay đang đáp lại một bóng ma cũ?

Các bạn có thể đọc bài viết gốc của TS. Lê Nguyên Phương trên trang cá nhân: https://www.facebook.com/share/p/1LEFGsQ7n8/

TS. Lê Nguyên Phương, WISEDUCATION