Mấy hôm trước, tôi viết một bài hơi dài trên Facebook. "Hơi dài" theo tiêu chuẩn của tôi, nghĩa là đọc chừng vài phút; nhưng theo tiêu chuẩn thời đại, có lẽ đã gần tương đương với Chiến tranh và Hòa bình. Một vị độc giả ghé qua, để lại một lời phê đại ý: "Bài dài quá, ai mà đọc!"

Tôi ngồi nhìn câu ấy một lúc, tự nhiên thấy mình có lỗi.

Thời trẻ, tôi đã không được ai dạy rằng viết lách trước hết phải phù hợp với sức bền của ngón tay cái người đọc. Tôi cứ tưởng một ý tưởng phức tạp thì đôi khi cần nhiều hơn ba câu; một lập luận muốn đàng hoàng phải có tiền đề, dẫn giải, đối chiếu, ngoại lệ rồi mới tới kết luận. Hóa ra đó là tư duy của một thế hệ lạc hậu.

Trong nền văn minh mới, chân lý có lẽ nên được thiết kế theo chiều dọc màn hình điện thoại, tốt nhất phải hiểu xong trước khi ngón tay kịp vuốt lên clip tiếp theo.

Tôi đành tự kiểm điểm.

Có lẽ Kant đã sai khi viết Phê phán lý tính thuần túy dài như vậy. Nguyễn Du cũng nên rút Truyện Kiều xuống còn "Thúy Kiều gặp biến cố, khổ nhiều, cuối cùng đoàn tụ." Dostoevsky nếu sống hôm nay chắc phải được một chuyên viên content khuyên rằng Anh em nhà Karamazov có "retention rate" rất thấp, cần cắt bớt phần triết học và cho thêm vài câu giật tít.

Nhưng nghĩ kỹ, tôi lại thấy chuyện này có một điểm khá thú vị. Ngày xưa, người ta thường hơi ngượng khi không đọc nổi một cuốn sách dài. Bây giờ, một số người đã đạt đến một bước tiến hóa tâm lý đáng kể hơn: họ không những không ngượng mà còn biến sự bất lực ấy thành một tiêu chuẩn để đánh giá người viết.

"Dài quá!"

Câu này nghe thoáng qua giống như một nhận xét về văn phong. Nhưng đôi khi nó chỉ là một bản tự khai được viết nhầm ở ngôi thứ hai.

Bởi văn bản dài tự nó không phải là một khuyết điểm. Có thứ đáng lẽ ba câu mà kéo thành ba trang, đó là dài vì tư duy lỏng. Nhưng cũng có những vấn đề nếu ép vào ba câu thì chẳng khác nào bắt một dàn nhạc giao hưởng biểu diễn trong thang máy.

Mỗi tác giả có cách triển khai riêng, đối tượng độc giả riêng, mục đích riêng. Người viết truyện ngắn không cần xin lỗi vì không viết haiku; người viết khảo luận cũng không có nghĩa vụ biến lập luận thành caption.

Khả năng đọc văn bản dài, xét từ tâm lý học nhận thức, cũng không đơn giản chỉ là "có kiên nhẫn hay không". Đọc sâu đòi hỏi duy trì chú ý, giữ và cập nhật thông tin trong trí nhớ làm việc, liên kết những phần trước với những phần sau, nhận diện cấu trúc lập luận, kích hoạt vốn từ và tri thức nền, đồng thời ức chế xu hướng nhảy ngay sang kích thích mới.

Người quen đọc lâu năm thường xây dựng được những "mẫu" nhận thức giúp họ xử lý câu chữ và lập luận nhanh hơn. Ngược lại, nếu nhiều năm chủ yếu sống bằng reel, clip ngắn, tiêu đề, comment và những mẩu thông tin rời, ta rất dễ cảm thấy một đoạn văn mười dòng như một chuyến vượt Trường Sơn.

Điều đáng nói không phải là ai cũng phải đọc dài. Không thích thì thôi. Một người có quyền thích thơ bốn câu hơn tiểu thuyết bốn trăm trang, thích video ba phút hơn bài khảo luận ba ngàn chữ. Vấn đề chỉ bắt đầu khi sở thích cá nhân được thăng chức thành chuẩn mực văn hóa.

Tôi không ăn được mắm tôm không có nghĩa là Hà Nội phải đóng cửa hàng bún đậu.

Tôi không chạy nổi marathon cũng không nên đứng bên đường quát vận động viên: "Chạy gì mà lâu thế!"

Ấy vậy mà trên mạng xã hội, chuyện này xảy ra khá thường xuyên. Một người đang đi ngang "nhà" người khác (vì trang Facebook cá nhân suy cho cùng vẫn là một thứ sân nhà) thấy gia chủ đang bày một mâm cỗ chữ nghĩa, liền tự nhiên bước vào, chưa biết hôm nay cúng ai, chưa biết gia chủ mời ai, cũng chưa biết món nào ăn trước món nào, đã chống nạnh bảo:

"Bày lắm thế, ai ăn!"

Trong văn hóa Việt Nam xưa, đến nhà có giỗ mà không hiểu lễ nghĩa thì ít nhất người ta còn biết ngồi xuống, nhìn trước ngó sau rồi mới gắp. Còn thời đại số đã sinh ra một hình thức tân phong nhã: đi ngang một cuộc đối thoại mình không quan tâm, tự ý bước vào, rồi yêu cầu những người trong đó phải nói ngắn lại cho vừa sức chú ý của mình.

Đó là lúc tôi nhớ đến một thành ngữ Việt Nam rất hay: cái gì cũng biết mà không biết điều.

"Biết điều" ở đây là một năng lực văn hóa lớn hơn kiến thức. Nó là khả năng nhận ra ranh giới giữa quyền của mình và không gian của người khác. Tôi có quyền không đọc bài của anh; nhưng tôi không nghiễm nhiên có quyền yêu cầu anh phải viết theo khẩu vị của tôi. Tôi có thể không thích một món ăn; nhưng điều ấy chưa đủ biến tôi thành nhà phê bình ẩm thực.

Ngoài kiểu "cái gì cũng biết mà không biết điều", thời đại này còn sản xuất một biến thể khác đáng nghiên cứu hơn: cái gì cũng biết, nhưng mỗi thứ biết một chút vừa đủ để tự tin.

Đây mới thật sự là sản phẩm đặc sắc của kỷ nguyên thông tin. Người ta biết Freud qua một reel sáu mươi giây, biết Phật giáo qua ba câu quote, biết AI qua một buổi webinar, biết chính trị qua tiêu đề báo, biết tâm lý qua vài infographic, rồi mang từng mảnh kiến thức lỏng lẻo ấy ráp thành một lâu đài nhận thức. Lâu đài ấy thường không có móng, nhưng ban công rất đẹp và từ đó người ta bình luận xuống thế gian khá thuận tiện.

Vấn đề không nằm ở chỗ "biết ít". Ai trong chúng ta cũng biết rất ít so với những gì mình chưa biết. Tri thức chân chính thường bắt đầu từ ý thức về giới hạn của mình. Điều đáng ngại hơn là sự mất cân đối giữa độ sâu của tri thức và độ cao của sự tự tin.

Ngày trước người ta gọi đó là nông cạn. Bây giờ có thể gọi lịch sự hơn là "tối ưu hóa nhận thức cho môi trường nội dung ngắn".

Tất nhiên, tôi cũng không đứng ngoài nền văn hóa này. Tôi cũng xem clip ngắn, cũng lướt điện thoại, cũng có lúc mở một bài dài rồi tự nhủ "để lát đọc", cái "lát" ấy nhiều khi đi thẳng vào cõi vô thường. Cho nên tôi không có tư cách đứng trên bục đạo đức để trách ai.

Chỉ xin phân biệt một việc nhỏ: không đọc được là một tình trạng; không muốn đọc là một lựa chọn; còn biến việc không đọc thành lý do để khinh người viết thì lại là một thái độ.

Ba thứ ấy không giống nhau.

La Fontaine từng kể chuyện con cáo không với tới chùm nho, bèn quay đi và bảo nho còn xanh. Truyện trẻ con, nhưng xem ra tuổi thọ triết học khá dài. Con người có một tài năng đặc biệt trong việc biến giới hạn của mình thành khuyết điểm của đối tượng.

Không hiểu, thì bảo người ta viết khó.

Không đủ kiên nhẫn, thì bảo người ta dài dòng.

Không thích, thì bảo người ta sai.

Không với tới, thì bảo nho xanh.

Bởi vậy lần sau, nếu đi ngang một căn nhà đang dọn cỗ chữ nghĩa mà thấy mâm cao, bát nhiều, món lạ, nếu nhắm sức mình hôm ấy chỉ ăn nổi một chiếc bánh quy nội dung thì cứ thong thả đi tiếp. Ngoài kia Facebook còn vô số quán bán món nhanh: ba bí quyết thành công, năm dấu hiệu người độc hại, bảy câu nói thay đổi cuộc đời. Không thiếu thứ hợp khẩu vị.

Chỉ xin đừng bước vào mâm người khác rồi trách họ vì sao nấu nhiều.

Văn hóa không bắt đầu ở chỗ ta đọc được bao nhiêu cuốn sách. Có khi nó bắt đầu ở một nơi nhỏ hơn nhiều: biết rằng không phải thứ gì không vừa với mình cũng là thứ đáng chê.

Và biết đâu, trưởng thành trí tuệ cũng chỉ bắt đầu từ khoảnh khắc con cáo nhìn chùm nho, không với tới, nhưng đủ thành thật để nói:

"Hôm nay ta chưa với tới được."

Thế đã là một bước khá dài rồi.

Nếu bạn đã đọc đến dòng này, xin chúc mừng: bạn vừa ngồi trọn một mâm cỗ chữ nghĩa, không bỏ món nào.

Đọc sâu chưa bao giờ chỉ là chuyện chữ nghĩa. Nó là khả năng ở lại với điều phức tạp mà không vội vuốt qua, biết đâu là không gian của người khác và đâu là khẩu vị của mình, và đủ thành thật để nói "hôm nay ta chưa với tới được" thay vì bảo nho còn xanh. Những năng lực ấy không tự nhiên mà có; chúng được nuôi dưỡng, từng chút một.

Chương trình Tâm lý học Chuyển hóa (PTC) là một mâm cỗ như thế: không phải ba bí quyết hay năm dấu hiệu, mà là một hành trình dài dành cho những ai muốn ngồi xuống và nếm từ tốn, về tâm trí, về quan hệ, và về chính mình.

Tìm hiểu lộ trình PTC tại đây: https://wiseducation.vn/ptc

Các bạn có thể xem bài viết gốc từ Tiến sĩ Lê Nguyên Phương tại trang: https://www.facebook.com/share/p/1877DD41d6/

TS. Lê Nguyên Phương, WISEDUCATION