Trên các nền tảng xã hội mấy hôm nay đang nhan nhản các bài viết một cách hài hước về roi mây. Một số bài đặt tiêu đề “Roi mây: ‘Bảo vật’ doạ con của các bậc cha mẹ.” Trên các hội nhóm địa phương, có người đăng: “Đã gần tới kỳ họp phụ huynh cuối năm, em có nhập về roi mây các loại, dai và dài. Quý phụ huynh có nhu cầu liên hệ em ship tận nhà ạ.” Có trang đăng thông báo mở lớp “Tập huấn sử dụng roi đúng kỹ thuật” với nội dung: “Cách cầm roi chuẩn phụ huynh quyền lực. Kỹ thuật gõ bàn tạo áp lực tâm lý. Phân biệt roi mây - roi tre - dây sạc điện thoại. Cam kết: Chỉ hù là chính, đánh là phụ.”Trang khác thì quảng cáo: “Roi đã qua xử lý, test dẻo và đàn hồi, bảo đảm quý zị vừa tay, vừa lòng và đã cái nư.” Một tấm infographic liệt kê “dụng cụ huyền thoại” - roi mây truyền thống, roi tre phiên bản nâng cấp, dép tổ ong, dây sạc điện thoại, cây chổi cán inox. 

Tất cả cùng nhắc nhau câu tục ngữ “Thương cho roi cho vọt” - nửa đùa nửa thật. Và đến tận năm nay - năm 2026, câu nói vẫn được dùng hàng ngày - không chỉ như lời đùa, mà như lời biện minh.

MẠNG XÃ HỘI CƯỜI. PHỤ HUYNH CƯỜI. HỌC SINH CŨNG CƯỜI.

Nhưng tiếng cười đó kể một câu chuyện khác nếu nghe kỹ. Nó kể rằng roi vọt đã quen thuộc đến mức trở thành meme. Rằng bạo lực trong gia đình đã bình thường hoá đến mức có thể biến thành nội dung giải trí. Và rằng đằng sau mỗi câu đùa “xin cha mẹ bình tĩnh”, là những đứa trẻ đang thực sự lo sợ.

Sau buổi họp phụ huynh cuối năm, một người cha kể lại câu chuyện của mình với bạn - một nhà giáo dục. Anh nói anh ngồi lại với cậu con trai lớp 7 sau buổi họp, hai cha con nói chuyện về kết quả học tập với giọng bình ổn, không quát, không đe doạ, không đòn roi.

Nhà anh cũng có roi mây, nhưng anh rất “kiểm soát” để hạn chế dùng. Không phải vì anh đọc sách nào hay nghe ai khuyên, mà vì anh nhận ra một điều: mỗi lần muốn cầm roi, vấn đề không nằm ở con mà nằm ở chính anh - ở cách anh đối diện với những lúc không như ý, khi điểm số của con không cao, hoặc khi con không thuần phục mình. Cái roi là phản ứng nhanh nhất với sự bất lực đó. Anh kể thêm: trong dòng họ anh, chia làm hai phe. Anh một phe. Anh chị em còn lại đều thuộc phe dùng roi vọt để dạy con, và tin rằng chỉ có vậy thì con cái mới nhớ. Họ đang tin rằng mình làm vậy vì thương con, vì chỉ có khi dùng roi con mới nhớ lỗi của mình - theo cách họ từng được thương. Nhưng anh chọn cách khác, và anh biết mình đang đi ngược lại cả một hệ thống niềm tin đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Một người mẹ khác, sau khi đi họp phụ huynh về và nhận được kết quả học tập của con, bà chì chiết con gái mình, oán trách cô giáo không nâng điểm cho con. Lý do: con thiếu 0.4 điểm ở một môn để đạt danh hiệu học sinh giỏi. Bốn phần mười điểm. Và thế giới sụp đổ.

Hai câu chuyện. Hai người. Hai cách phản ứng rất khác nhau trước cùng một tình huống: kết quả học tập của con sau kỳ họp phụ huynh. Người cha nhìn vào bản thân mình trước khi nhìn vào con. Người mẹ nhìn vào con, vào cô giáo, vào con số - và đổ tất cả lên đó. Một người đang tự hỏi “mình cần thay đổi gì”, một người đang hỏi “tại sao thế giới không cho con mình điều mình muốn.”

Đây không phải câu chuyện ai đúng ai sai. Đây là câu chuyện về cách cha mẹ đang kiểm soát, đang đổ kỳ vọng lên con cái và thầy cô mà nhiều khi không nhận ra. Và nó đặt ra một câu hỏi mà ThS.NCS. Lương Dũng Nhân đã nêu trong bài viết “Dạy con thời AI: Chúng ta đang chạy theo điều gì?” - rằng trong thời đại mà luật chơi đang thay đổi hoàn toàn, cha mẹ cần nhìn lại: mình đang nuôi dưỡng con, hay đang kiểm soát con để xoa dịu nỗi sợ của chính mình?

VÌ SAO MỘT CON SỐ NHỎ CÓ THỂ GÂY RA PHẢN ỨNG LỚN NHƯ VẬY?

Câu trả lời không nằm ở con số. Nó nằm ở thứ mà con số đó đại diện trong tâm trí của một số người làm cha mẹ.

Với nhiều cha mẹ Việt Nam, điểm số của con không chỉ là thước đo học lực. Nó là bằng chứng cho thấy mình đã nuôi dạy con đúng cách. Nó là thể diện trước họ hàng, hàng xóm, đồng nghiệp. Nó là bảo hiểm cho một tương lai mà chính cha mẹ cũng đang lo sợ. Khi con thiếu 0.4 điểm, thứ bị đe doạ không phải học bạ của con - mà là toàn bộ hệ thống ý nghĩa mà cha mẹ đã xây quanh thành tích học tập.

Và ở đây, cơ chế thần kinh mà bài viết trước (”An toàn nhưng chưa bao giờ an tâm”) đã phân tích lại xuất hiện - nhưng lần này ở phía cha mẹ. Não bộ của người mẹ không xử lý 0.4 điểm như một con số. Nó xử lý 0.4 điểm như một tín hiệu đe doạ: con mình sẽ thua kém, mình sẽ bị đánh giá, tương lai sẽ bấp bênh. Hệ thống stress kích hoạt. Và phản ứng tuôn ra - chì chiết, trách móc, so sánh - trước khi ý thức kịp hỏi: mình đang bảo vệ con, hay đang bảo vệ nỗi sợ của chính mình?

Đây có thể xem như một dạng “vô minh đối với động cơ ngấm ngầm” - khi cha mẹ tưởng mình đang giáo dục con, nhưng thực chất đang phản ứng từ những vết thương và nỗi sợ chưa được nhận diện của bản thân.

Ông Lương Dũng Nhân, trong bài viết “Dạy con thời AI: Chúng ta đang chạy theo điều gì?”, đặt tên cho động cơ ngấm ngầm đó: “Sợ con thua bạn, sợ con thiếu chỗ đứng sau này, rồi sợ về chính mình - sợ mình là cha mẹ thất bại.” Và ông chỉ ra: “Nỗi sợ hãi, dù được ngụy trang bằng bất kỳ kỹ thuật nào, vẫn là nỗi sợ hãi. Và một đứa trẻ lớn lên trong không gian của nỗi sợ sẽ học cách tồn tại - chứ không học cách sống.”

CÁI GIÁ MÀ CON TRẺ PHẢI TRẢ

Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 5 năm của nhóm Ryan Y. Hong tại Đại học Quốc gia Singapore, công bố trên Journal of Personality, cho thấy cách cha mẹ can thiệp vào đời sống của trẻ có thể liên quan đến xu hướng cầu toàn tiêu cực [maladaptive perfectionism] ở tuổi học đường. Nghiên cứu này theo dõi trẻ em từ khoảng 7 tuổi và ghi nhận rằng sự can thiệp quá mức của cha mẹ có thể đi kèm với mức tự phê phán bản thân cao hơn, từ đó làm tăng nguy cơ các vấn đề cảm xúc như lo âu và trầm cảm.

Tại Việt Nam, các bác sĩ nhi khoa cũng ghi nhận hiện tượng tương tự. Nhiều trẻ tìm đến khám vì căng thẳng, lo âu hoặc trầm cảm lại là những em học tốt, ngoan, nhưng đang tự tạo áp lực rất lớn để giữ hình ảnh trước gia đình, thầy cô và bạn bè. Điều đó cho thấy, đằng sau vẻ ngoài “thành công” theo điểm số, một số trẻ có thể đang chịu áp lực tâm lý đáng lo ngại.

KHÔNG CHỈ GIA ĐÌNH - NHÀ TRƯỜNG CŨNG ĐANG CHẠY ĐUA

Áp lực không chỉ đến từ cha mẹ. Nó còn đến từ chính hệ thống giáo dục.

Tạp chí Giáo dục Việt Nam nhiều lần nêu hiện tượng “lạm phát danh hiệu” ở một số trường cấp tiểu học có hơn 2/3 học sinh được khen thưởng các danh hiệu học tập. Giáo viên muốn được xét thi đua thì tỉ lệ học sinh giỏi năm nay phải bằng hoặc cao hơn năm trước. Nhà trường cần con số đẹp để báo cáo. Phụ huynh cần giấy khen để yên tâm. Và đứa trẻ nằm ở giữa tất cả những nhu cầu đó - phải đạt điểm cao không chỉ vì bản thân, mà vì tỉ lệ phần trăm của lớp, của trường, của hệ thống.

Khi danh hiệu được sản xuất hàng loạt, nó không còn phản ánh năng lực thật. Nhưng kỳ vọng thì vẫn thật. Một đứa trẻ thiếu 0.4 điểm để lọt vào tỉ lệ “xuất sắc” của lớp vẫn phải đối mặt với sự thất vọng của cha mẹ - dù bản chất con số đó đã bị bóp méo từ gốc.

ROI MÂY LÀ TRIỆU CHỨNG, KHÔNG PHẢI NGUYÊN NHÂN

Vấn đề không chỉ ở roi mây. Roi mây là dạng bạo lực nhìn thấy được. Nhưng có một dạng bạo lực khác, tinh vi hơn, mà nhiều gia đình “tiến bộ” vẫn đang thực hành hàng ngày mà không nhận ra: kỳ vọng không lời.

Cha mẹ không đánh con. Nhưng mỗi khi con được 8 điểm thay vì 9, không khí trong nhà thay đổi. Một cái thở dài. Một ánh mắt thất vọng. Một câu so sánh tưởng như vô hại: “Con nhà bác Tư học giỏi lắm.” Một sự im lặng nặng nề hơn cả lời mắng.

Trẻ rất giỏi đọc tín hiệu cơ thể. Chúng không cần nghe câu “con làm bố mẹ thất vọng” để cảm nhận sự thất vọng. Chúng đọc được qua tư thế, qua nhịp thở, qua khoảng cách giữa hai người trong phòng. Và chúng học được một bài học mà không ai dạy bằng lời: mình phải hoàn hảo để được an toàn trong chính gia đình mình.

Nghiên cứu về social pain đã chỉ ra rằng sự từ chối, loại trừ, hoặc mất kết nối có thể kích hoạt phản ứng sinh học tương tự đau đớn thể chất. Với một đứa trẻ, cảm giác “mình không đạt kỳ vọng của bố mẹ” không khác nhiều so với cảm giác bị bỏ rơi. Vì với hệ thần kinh đang phát triển, bố mẹ chính là nhóm - và bị mất vị thế trong nhóm đó mang ý nghĩa sống còn.

“MÌNH ĐANG NUÔI DƯỠNG CON, HAY ĐANG LẬP TRÌNH CON?”

Ông Lương Dũng Nhân đặt ra câu hỏi này, và nó đáng để ngồi lại lâu hơn một chút.

“Từ nhỏ, trẻ được huấn luyện để trở thành những ‘Quy thuận giả’ [adopters]: học theo công thức có sẵn, đạt điểm số chuẩn, bước vào lộ trình được định sẵn. Hệ thống tạo ra những người biết làm theo - và đó chính xác là những người dễ bị thay thế nhất trong thời đại này.”

Câu này không chỉ nói về trí năng nhân tạo. Nó nói về cách mà cả hệ thống giáo dục lẫn gia đình đang vô tình biến trẻ thành phiên bản thu nhỏ của kỳ vọng người lớn - thay vì giúp trẻ phát triển thành con người có căn tính [identity] riêng.

Khi cha mẹ ép con đạt điểm cao, chọn trường “xịn”, học thêm đủ thứ - động cơ bề mặt là “muốn tốt cho con.” Nhưng ông Lương Dũng Nhân chỉ ra rằng nhiều cha mẹ đang dạy con chạy trong một cuộc đua mà luật chơi đã thay đổi hoàn toàn, nhưng vẫn luyện cho con những kỹ năng của luật chơi cũ. Dạy con ghi nhớ nhiều hơn, xử lý thông tin nhanh hơn, tái hiện chính xác hơn - tức là đang dạy con làm những thứ mà máy làm tốt hơn gấp hàng tỷ lần.

Và sâu hơn nữa: “Cần kiểm tra xem những kỳ vọng mình đặt lên con xuất phát từ tình yêu thực sự, hay từ nỗi sợ hãi bị bỏ lại trong một thế giới đang thay đổi quá nhanh.”

CHỌN KHÁC ĐI - VÀ CÂU HỎI THẬT SỰ

Quay lại người cha trong câu chuyện ở đầu bài. Anh chọn không dùng roi. Nhưng điều đáng chú ý không phải anh chọn phương pháp nào - mà là anh nhận ra mình đang đi ngược lại cả một hệ thống niềm tin được truyền qua nhiều thế hệ, và anh vẫn chọn.

Đó là một hình thức chuyển hoá rất cụ thể. Không phải chuyển hoá theo nghĩa bỗng nhiên trở thành người cha hoàn hảo. Mà theo nghĩa nhìn thấy chuỗi phản ứng đã được lập trình sẵn trong mình - “bị đánh thì mới nhớ”, “thương cho roi cho vọt” - và chọn không để nó vận hành tự động nữa.

Con người nhầm phản ứng có điều kiện với lựa chọn tự do. Một người cha giơ tay đánh con trong lúc nóng giận tưởng mình đang “dạy con.” Nhưng nếu nhìn kỹ, hành vi đó đã được hệ thần kinh chọn trước khi ý thức kịp can thiệp - vì chính người cha đó cũng đã từng là đứa trẻ bị đánh, và cơ thể anh đã mã hoá roi vọt như “cách duy nhất để dạy.”

Chuyển hoá không phải ép mình nghĩ khác. Chuyển hoá là nhận ra mình đang bị vận hành bởi điều gì, để từ đó có cơ hội thực sự lựa chọn.

VÀ KHI TRỐN KHÔNG ĐƯỢC, TRẺ SẼ LÀM GÌ?

Roi mây, trẻ có thể né. Kỳ vọng vô hình, trẻ không biết né đằng nào.

Một số trẻ phản ứng bằng cách cố gắng hơn nữa - trở thành “con ngoan trò giỏi” bằng mọi giá, đổi sức khoẻ tinh thần lấy điểm số. Một số rút lui - mất động lực, bỏ bê học hành, trở nên “lười biếng” trong mắt người lớn (dù thực chất đã kiệt sức). Một số phát triển các triệu chứng cơ thể - đau bụng, đau đầu, mất ngủ - mà không rõ nguyên nhân y khoa. Và một số sợ đến trường, sợ mùa thi, sợ chính buổi sáng thức dậy phải đối mặt với một ngày mới.

Tất cả đều là phản ứng hợp lý của một hệ thần kinh đang cố tồn tại trong môi trường mà tình yêu thương gắn liền với thành tích.

Ông Lương Dũng Nhân chia sẻ: “Điều mà AI thực sự không thể có là ‘tính người’ [humanness]: khả năng cộng hưởng thực sự với nỗi đau của người khác qua thân thể và hệ thần kinh - không phải mô phỏng đồng cảm, mà là thực sự rung động cùng.”

Nhưng khả năng đó cần được nuôi dưỡng trong một không gian an toàn. Một đứa trẻ lớn lên trong nỗi sợ sẽ học cách phòng vệ, không phải cộng hưởng. Học cách đọc tín hiệu nguy hiểm, không phải đọc tín hiệu kết nối.

Nghịch lý là: chính thứ mà cha mẹ muốn bảo vệ cho con - khả năng sống như một con người trọn vẹn - lại bị triệt tiêu bởi cách cha mẹ đang bảo vệ.

CÓ NHỮNG BUỔI HỌP PHỤ HUYNH KHÔNG CHỈ ĐỂ NGHE ĐIỂM SỐ

Giữa tất cả những câu chuyện roi mây, điểm số và nỗi sợ, vẫn có những khoảng sáng.

Một giáo viên chủ nhiệm chia sẻ trên trang cá nhân: “Buổi họp cuối năm, đôi khi không phải để nói về việc con đứng thứ mấy, điểm cao hay thấp. Mà là để cùng nhìn lại: con đã lớn lên như thế nào? Con đã thay đổi ra sao?” Cô viết về những em đầu năm còn bồng bột, hay đi muộn, nhưng từng chút một biết trưởng thành hơn. Về những phụ huynh chỉ cần một tin nhắn hỏi han nhẹ nhàng cũng đủ khiến người giáo viên thấy mình không đơn độc.

Và cô viết một câu mà có lẽ nhiều cha mẹ cần nghe: “Điều quan trọng không phải là con giỏi hơn ai, mà là con có tốt hơn chính mình của ngày hôm qua hay không.”

Hiện nay, một số trường đã bắt đầu thay đổi cách tổ chức họp phụ huynh - không còn chỉ đọc điểm và nhận xét một chiều, mà trở thành không gian để phụ huynh xem video con học tập, nghe con thuyết trình, chơi trò chơi kiểm tra mức độ mình hiểu con. Có giáo viên mời học sinh diễn tiểu phẩm “Táo quân lên chầu” để báo cáo kết quả - và nhiều phụ huynh đã rưng rưng vì lần đầu tiên được thấy con mình đang học, thay vì chỉ nghe con được bao nhiêu điểm.

Những buổi họp như vậy nhắc rằng: mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và đứa trẻ không nhất thiết phải xoay quanh bảng điểm. Nó có thể xoay quanh sự trưởng thành - thứ mà không con số nào đo được.

ĐIỀU MÀ CHA MẸ CÓ THỂ BẮT ĐẦU

Không ai trở thành cha mẹ khác chỉ bằng cách đọc một bài viết. Nhưng có một điểm bắt đầu.

Lần tới khi nhìn thấy điểm số của con và cảm thấy bụng thắt lại, dừng lại một nhịp. Hỏi: cảm giác này là về con, hay về mình? Mình đang phản ứng với thực tại trước mắt, hay với một kịch bản tương lai mà mình tự viết? Mình đang muốn giúp con, hay đang muốn xoa dịu nỗi lo của chính mình?

Câu hỏi đó không dễ. Nhưng nó có thể là khoảnh khắc mà cha mẹ bắt đầu chuyển từ phản ứng sang lựa chọn - và từ đó, mở ra một không gian khác cho con.

Vì điểm số sẽ thay đổi. Nhưng cách một đứa trẻ cảm nhận về bản thân khi ở bên người thương mình - điều đó theo các em rất lâu. Có khi, lâu hơn bất cứ bài kiểm tra nào.

Còn bạn - trong phản ứng với điểm số của con, với buổi họp phụ huynh, với danh hiệu cuối năm - bạn đang bảo vệ tương lai của con, hay đang lặp lại lịch sử của chính mình?

Bài viết tham khảo nội dung chia sẻ “Dạy con thời AI: Chúng ta đang chạy theo điều gì?” của ThS.NCS. Lương Dũng Nhân, nghiên cứu của Hong et al. (2016) trên Journal of Personality, và số liệu từ Khoa Sức khoẻ Vị thành niên - Bệnh viện Nhi Trung ương.

LỊCH SỰ KIỆN VÀ CHƯƠNG TRÌNH ĐANG DIỄN RA TẠI WISEDUCATION

Nếu bài viết này gợi lên điều gì đó trong bạn - về cách mình đang phản ứng với con, về những kỳ vọng mà mình mang theo mà chưa từng nhìn lại - dưới đây là các chương trình đang diễn ra và sắp mở:

Hành trình Chuyển hoá Cảm xúc 7 Ngày - Vòng mới bắt đầu 2/6/2026. 7 ngày thực hành quan sát cảm xúc, ghi nhận thân thể, và bước đầu nhận ra các chuỗi phản ứng tự động trong đời sống hàng ngày.

PTC - Con đường Tự do - Đang mở đăng ký, học ngay trong 24h. Chương trình chuyên sâu về Tâm lý học Chuyển hoá, gồm ba module: chuyển hoá nhận thức và hành vi, chuyển hoá cảm xúc và chấn thương, chuyển hoá hiện sinh và tâm linh.

Link đăng ký tại đây: https://wiseducation.vn/ptc-t

Liên hệ: admin@wiseducation.vn

Hotline hỗ trợ: 0855 900 286 - 0906 044 239 - 0397 822 820

WISEDUCATION.