Có một niềm tin âm thầm điều khiển đời sống nội tâm của rất nhiều người trong chúng ta, đó là niềm tin rằng cảm xúc có thể chia thành hai loại rạch ròi: những cảm xúc tốt đáng được giữ lại, và những cảm xúc xấu cần phải loại bỏ. Niềm vui, sự hào hứng, lòng biết ơn được xếp vào nhóm nên có. Buồn bã, giận dữ, sợ hãi, ghen tị bị đẩy sang nhóm nên tránh. Cách phân loại này quen thuộc đến mức chúng ta hiếm khi dừng lại để tự hỏi nó từ đâu đến, và liệu nó có thực sự phục vụ cho sự an lành của mình hay không.

Điều thú vị là cả hai thái cực của cách phân loại này đều đưa chúng ta rời xa khỏi việc thực sự hiểu cảm xúc của mình. Với những cảm xúc bị gán nhãn tiêu cực, chúng ta xua đuổi, đè nén, hoặc tự trách mình vì đã để chúng xuất hiện. Nhưng với những cảm xúc được xem là tích cực, chúng ta lại làm điều ngược lại mà cũng không kém phần mất tự do: chúng ta bám víu, níu giữ, và sợ hãi khi chúng phai nhạt. Cơn hưng phấn khiến ta muốn kéo dài mãi một khoảnh khắc vốn dĩ thoáng qua. Nỗi luyến tiếc giữ ta mắc kẹt trong một quá khứ đã đi qua. Trong cả hai trường hợp, ta đều không ở cùng cảm xúc như nó vốn là, mà đang phản ứng với ý niệm của mình về việc nó tốt hay xấu, nên có hay nên tránh.

MỖI CẢM XÚC LÀ MỘT SỨ GIẢ

Tâm lý học hiện đại mời chúng ta nhìn cảm xúc theo một cách khác. Thay vì xem chúng là những vị khách cần được phân loại thành đáng chào đón hay đáng xua đuổi, ta có thể hiểu chúng như những sứ giả, mỗi cảm xúc mang đến một thông điệp về nhu cầu, giá trị và tình trạng của chúng ta trong mối liên hệ với thế giới.

Nhà tâm lý học Robert Plutchik, qua mô hình bánh xe cảm xúc nổi tiếng của mình, cho thấy các cảm xúc cơ bản của con người đều bắt nguồn từ những chức năng sinh tồn cụ thể, được hình thành qua quá trình tiến hóa lâu dài. Nỗi sợ hãi giúp tổ tiên chúng ta nhận biết và né tránh hiểm nguy. Cơn giận huy động năng lượng để bảo vệ ranh giới và những gì ta trân quý. Nỗi buồn khiến ta chậm lại, hướng vào bên trong để xử lý mất mát và kêu gọi sự nâng đỡ từ cộng đồng. Ngay cả sự ghê tởm, một cảm xúc ít ai ưa thích, cũng đang làm nhiệm vụ giữ chúng ta tránh xa những gì có thể gây hại. Nhìn qua lăng kính này, không có cảm xúc nào là dư thừa, và cũng không có cảm xúc nào sinh ra để chống lại chúng ta.

Nhà nghiên cứu Paul Ekman còn chứng minh rằng một số cảm xúc cơ bản mang tính phổ quát, xuất hiện và được biểu đạt tương tự ở mọi nền văn hóa, bất kể khác biệt về phong tục hay hoàn cảnh sống. Phát hiện này gợi ý một điều đáng suy ngẫm: những cảm xúc mà ta vội vàng xem là tiêu cực thật ra là di sản chung của cả nhân loại, là một phần trong cấu trúc làm nên con người. Khi hiểu như vậy, ta bớt đi cảm giác rằng mình có gì đó sai hỏng mỗi khi buồn hay giận, và bắt đầu đối xử với chính mình bằng nhiều lòng khoan dung hơn.

KHÓ CHỊU KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI CÓ HẠI

Điều mà chúng ta thường gọi là cảm xúc tiêu cực, xét cho cùng, chỉ là những cảm xúc KHÔNG DỄ CHỊU. Nhưng không dễ chịu không đồng nghĩa với có hại. Một cơn giận được lắng nghe và tìm hiểu một cách tử tế có thể chỉ cho chúng ta thấy ranh giới nào của mình vừa bị xâm phạm, hay điều gì thực sự quan trọng đối với mình mà ta đã bỏ quên. Nhưng nếu cơn giận ấy bị chối bỏ và đè nén trong thời gian dài, nó không biến mất, mà chuyển hóa thành một thứ âm thầm bào mòn tinh thần lẫn sức khỏe thể chất của chúng ta. Cùng một cảm xúc, nhưng dẫn đến hai kết quả trái ngược, và sự khác biệt không nằm ở bản thân cảm xúc, mà nằm ở cách chúng ta chọn liên hệ với nó.

Đây là chỗ mà việc phân biệt cảm xúc sơ cấp và thứ cấp trở nên soi sáng. Cảm xúc sơ cấp là phản ứng tự nhiên, tức thời trước một tình huống, chẳng hạn nỗi buồn khi mất mát hay nỗi sợ khi gặp nguy hiểm. Cảm xúc thứ cấp lại là những phản ứng ta có với chính cảm xúc của mình, ví dụ như xấu hổ vì đã khóc, hay tức giận vì thấy mình yếu đuối. Rất nhiều đau khổ của con người không đến từ cảm xúc gốc, mà đến từ tầng cảm xúc thứ hai này, từ những phán xét mà ta chồng lên trải nghiệm của chính mình.

KHI GỌI TÊN CẢM XÚC KHÔNG PHẢI LÀ CHÌA KHÓA VẠN NĂNG

Trong những năm gần đây, việc gọi tên cảm xúc, mà giới nghiên cứu gọi là affect labeling, được quảng bá rộng rãi như một công cụ điều hòa tinh thần hữu hiệu. Rất nhiều chương trình giáo dục cảm xúc xã hội, từ mẫu giáo cho đến bậc đại học, đều dạy người học nhận diện và gọi tên trạng thái của mình: tôi đang lo lắng, đây là sự thất vọng, tôi đang tức giận. Ý tưởng nền tảng là khi đặt được một cái tên cho cảm xúc, ta tạo ra một khoảng cách với nó và nhờ đó bình tĩnh hơn.

Điều này có phần đúng, nhưng bức tranh phức tạp hơn nhiều so với cách nó thường được truyền đạt. Nhiều nghiên cứu cho thấy hiệu quả của việc gọi tên cảm xúc phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh và vào từng người. Với những cảm xúc rất mạnh, việc gọi tên có thể giúp hạ nhiệt. Nhưng với những cảm xúc nhẹ, việc chăm chú gọi tên đôi khi lại làm chúng lớn hơn trong nhận thức, đúng như kinh nghiệm dân gian rằng càng để ý càng khó chịu. Thậm chí với một số cảm xúc như giận dữ hay xấu hổ, việc dán nhãn trong vài trường hợp còn làm sâu sắc thêm trải nghiệm thay vì làm dịu nó. Khả năng phân biệt cảm xúc của mỗi người, điều mà các nhà nghiên cứu gọi là độ tinh tế cảm xúc, cũng khác nhau rất nhiều, khiến cùng một phương pháp lại mang đến kết quả không giống nhau ở hai người khác nhau.

Điều này dẫn chúng ta đến một nhận thức quan trọng: cốt lõi của điều hòa cảm xúc không nằm ở việc phân loại bằng ngôn từ, mà bắt đầu từ sự nhận diện trực tiếp qua cảm nhận. Trước khi ta kịp đặt tên cho một cảm xúc, cơ thể đã kể câu chuyện của nó rồi, qua nhịp tim đập nhanh, hơi thở thay đổi, sự căng cứng nơi vai gáy, hay cảm giác nặng nề trong lồng ngực. Việc học cách ở lại với những tín hiệu ấy một cách bình thản, quan sát chúng như người đứng bên bờ sông nhìn dòng nước chảy mà không cần đặt tên cho từng con sóng, thường tạo ra sự chuyển hóa sâu hơn là vội vàng gán cho trải nghiệm một cái nhãn. Gọi tên cảm xúc là một công cụ hữu ích trong một bộ công cụ rộng lớn hơn nhiều, chứ không phải chiếc chìa khóa vạn năng như đôi khi nó được giới thiệu. Và có lẽ điều đáng lưu tâm nhất là đừng để một hiểu biết lỏng lẻo, thu nhặt từ vài bài viết trên mạng hay một khóa tập huấn ngắn hạn, biến thành một công thức cứng nhắc áp đặt lên đời sống nội tâm vốn tinh tế của mình.

TỪ PHÁN XÉT ĐẾN QUAN SÁT

Một sự chuyển hóa tinh tế nhưng sâu sắc thường xảy ra vào khoảnh khắc chúng ta thôi vội vàng dán nhãn tốt hay xấu, thôi vội xua đi hay níu giữ một cảm xúc. Khi không còn bận rộn phản ứng với nó, ta bắt đầu quan sát được nó rõ ràng hơn: nó đến từ đâu, nó đang muốn nói với ta điều gì, nó biểu hiện thế nào trên cơ thể, và nó diễn biến rồi đi qua ra sao. Chính trong không gian quan sát bình thản đó, cảm xúc thôi điều khiển chúng ta một cách vô thức, và chúng ta tìm lại được quyền lựa chọn cách mình đáp lại.

Điều đáng nói là năng lực này không phải một món quà bẩm sinh mà chỉ số ít người may mắn có được. Nó là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng khác, nó có thể được rèn luyện qua thực hành đều đặn và có phương pháp. Việc quan sát cảm xúc mà không lập tức phản ứng, việc truy tìm những quan niệm nền tảng đứng sau một cảm xúc khó chịu, việc học cách ở lại với một trải nghiệm thay vì bỏ chạy khỏi nó hay bám riết lấy nó, tất cả đều là những điều có thể học được, từng bước một.

Vậy nên, thay vì tiếp tục dao động giữa hai thái cực xua đuổi và bám víu, có lẽ lời mời gọi ở đây là hãy thử một tư thế thứ ba. Bạn hãy nhớ lại một cảm xúc gần đây, dù là một cảm xúc bạn đã vội gạt đi vì cho là tiêu cực, hay một cảm xúc bạn cố níu kéo vì sợ đánh mất. Nếu được ngồi lại với nó thêm một chút, trong sự bình thản và không phán xét, có thể bạn sẽ nghe ra nó đang cố nói với bạn điều gì về những nhu cầu hay giá trị sâu xa mà bạn vẫn luôn mang trong mình.


Bài viết được phát triển từ những chia sẻ của TS. Lê Nguyên Phương. Bạn đọc có thể tham khảo bài gốc GỌI TÊN CẢM XÚC CÓ HIỆU QUẢ?? tại: https://www.facebook.com/share/p/19GXYKDBBf/


VỀ CHƯƠNG TRÌNH TÂM LÝ HỌC CHUYỂN HOÁ KHOÁ 12 - PTC12

Những gì bạn vừa đọc chỉ là một lát cắt nhỏ trong hành trình mà người học được đồng hành tại chương trình Tâm lý học Chuyển hoá. Dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Nguyên Phương, người học không dừng lại ở việc hiểu về cảm xúc trên phương diện lý thuyết, mà thực hành quan sát và làm việc với chính đời sống nội tâm của mình mỗi ngày, để từng bước xây dựng một cách sống thảnh thơi, tỉnh táo và tự do hơn với thế giới cảm xúc bên trong.

Khoá PTC12 sẽ khai giảng vào đầu tháng 8 này. Nếu những dòng trên chạm đến bạn, và bạn cảm thấy đã đến lúc học một cách sống khác với cảm xúc của mình, chúng tôi trân trọng mời bạn tìm hiểu thêm và đồng hành cùng chương trình trong mùa sắp tới.

Thông tin chương trình chi tiết tại: https://wiseducation.vn/ptc-t

Liên hệ chúng tôi tại: HÀNH TRÌNH CHUYỂN HOÁ HOẶC TRÊN ZALO OA 

WISEDUCATION.