Nghĩ gì về Hoả xà (Kundalini) - Kỳ 1

Một buổi sáng rất đỗi bình thường như sáng T7 hôm nay: một người ngồi thiền như họ vẫn làm suốt nhiều năm, hơi thở đều đặn, tâm trí lắng dịu. Rồi đột nhiên, một luồng nóng ran chạy dọc sống lưng, cơ thể rung lên từng đợt không thể kiểm soát, ánh sáng lóe lên sau mí mắt đang khép, và ranh giới giữa "tôi" và thế giới dường như tan biến trong một khoảnh khắc vừa kinh hoàng vừa diễm phúc.

Trong các truyền thống yoga Ấn Độ, hiện tượng này được gọi là sự thức tỉnh Kundalini, được hình dung như một "con rắn năng lượng" cuộn mình nơi đáy cột sống nay trỗi dậy và vươn lên đỉnh đầu. Nhưng nếu chúng ta thử đặt cơ thể [chắc nghĩ đến làng Lệ Mật], à không cơ chế con rắn vào tầm nhìn khoa học: điều gì thực sự đang diễn ra trong não bộ và cơ thể của con người ấy?

Lý do khiến giới nghiên cứu nghiêm túc quan tâm đến Kundalini nằm ở một sự kiện thực nghiệm đáng kinh ngạc: qua hàng nghìn bản tự thuật được thu thập từ những nền văn hóa, tôn giáo và bối cảnh hoàn toàn khác nhau, cấu trúc của trải nghiệm này lặp lại với độ nhất quán cao đến mức khó có thể quy cho trí tưởng tượng và mê tín dị đoan đơn thuần. Cho dù phát xuất từ báo cáo của một người hành thiền ở California, một vị vị tu sĩ ở Ấn Độ, hay một người chưa từng thực tập theo truyền thống tâm linh nào ở châu Âu, họ đều mô tả cùng một chuỗi hiện tượng: nhiệt, rung động, ánh sáng nội tâm, và sự biến đổi sâu sắc của ý thức về bản ngã.

Khi một hiện tượng chủ quan có tính lặp lại như vậy, khoa học buộc phải xem nó như một dữ kiện cần giải thích. Vì thế, thay vì tranh luận về sự tồn tại của "prana" hay năng lượng vi tế, các nhà nghiên cứu trong Tâm lý học Siêu thể [transpersonal psychology], Khoa học Thần kinh và Tâm thần học đã tiếp cận Kundalini như một trạng thái ý thức biến đổi [altered state of consciousness] với những dấu ấn của thân thể, tâm lý và thần kinh có thể quan sát và lập bản đồ được.

Bản đồ đầu tiên đến từ ngành Thần kinh Thần học [neurotheology], lĩnh vực nghiên cứu hoạt động não bộ trong các trải nghiệm tâm linh mà Andrew Newberg là một trong những gương mặt tiêu biểu. Để hiểu phát hiện trung tâm của hướng nghiên cứu này, hãy nhớ lại cách hệ thần kinh tự chủ [autonomic nervous system] vận hành: bình thường, cơ thể luân phiên giữa nhánh giao cảm [sympathetic], tức trạng thái kích hoạt "chiến đấu hay bỏ chạy", và nhánh phó giao cảm [parasympathetic], tức trạng thái "nghỉ ngơi và tiêu hóa". Hai nhánh này thường hoạt động như hai bàn đạp ga và phanh, cái này tăng thì cái kia giảm.

Thế nhưng, từ những nghiên cứu kinh điển của Gellhorn và Kiely (1972) về thiền định và trạng thái xuất thần, các nhà khoa học đã ghi nhận một khả năng hiếm hoi: trong những trạng thái ý thức cực điểm, cả hai hệ có thể cùng được kích hoạt tối đa một lúc. Hãy thử tưởng tượng vừa đạp ga hết cỡ vừa đạp phanh hết cỡ; chiếc xe đứng yên nhưng toàn bộ động cơ gầm rú. Đó chính là chân dung sinh lý của nhiều cơn thức tỉnh Kundalini: một sự hưng phấn nội tại dữ dội đi kèm với sự bất động sâu của cơ thể, mà chủ thể cảm nhận như những luồng năng lượng cuồn cuộn, sức nóng thiêu đốt, hoặc một niềm khoái lạc không lời nào tả xiết.

Vậy còn cảm giác "năng lượng chạy dọc cột sống lên đỉnh đầu", chi tiết đặc trưng nhất của Kundalini, thì sao? Ở đây, khoa học thần kinh đưa ra một gợi ý vừa giản dị vừa kỳ thú. Từ những thí nghiệm kích thích não của Wilder Penfield, chúng ta biết rằng vỏ não cảm giác vận động [sensorimotor cortex] chứa một tấm bản đồ thu nhỏ của toàn bộ cơ thể, được gọi là homunculus, nghĩa đen là "người tí hon". Khi hoạt động điện thần kinh lan truyền tuần tự qua các vùng của tấm bản đồ này, người ta sẽ cảm nhận như có dòng tê rần, hơi nóng hay rung động di chuyển một cách có trật tự qua các phần tương ứng của cơ thể vật lý.

Nói cách khác, "con rắn" có thể không bò dọc cột sống giải phẫu, nhưng nó rất có thể đang bò dọc tấm bản đồ cơ thể trong não ở vùng não nói trên. Itzhak Bentov, nhà khoa học và kỹ sư y sinh, từ thập niên 1970 đã đề xuất mô hình sinh lý theo hướng này, cho rằng các nhịp rung cộng hưởng trong cơ thể khi thiền định sâu có thể tạo ra những vòng kích thích lan truyền qua vỏ não cảm giác, sinh ra chuỗi cảm giác di chuyển mà các hành giả mô tả hàng nghìn năm qua.

Một mảnh ghép thần kinh học khác đến từ thùy thái dương [temporal lobe], vùng não tham gia sâu vào việc kiến tạo ý nghĩa, cảm thức về bản ngã và định vị cơ thể trong không gian. Nhà thần kinh học Michael Persinger lập luận rằng nhiều trải nghiệm huyền nhiệm và "thức tỉnh" có liên hệ với những đợt phóng điện thoáng qua, khu trú tại thùy thái dương, tương tự các cơn động kinh vi mô [micro-seizures]. Giả thuyết này phần nào được củng cố bởi quan sát lâm sàng rằng một số bệnh nhân động kinh thùy thái dương tường thuật các trải nghiệm tôn giáo mãnh liệt.

Tuy nhiên, và đây là chỗ chúng ta cần giữ sự tỉnh táo học thuật, di sản của Persinger không phải không có vấn đề. Thí nghiệm "mũ Chúa" [God helmet] nổi tiếng của ông, dùng từ trường yếu để gợi cảm giác về "một hiện diện vô hình", đã không được tái lập thành công bởi nhóm nghiên cứu độc lập của Granqvist và cộng sự (2005), những người cho rằng tính ám thị [suggestibility] của người tham gia mới là biến số quyết định. Bài học ở đây không phải là vứt bỏ giả thuyết thùy thái dương, mà là thừa nhận rằng não bộ không phải một cỗ máy bấm nút: trải nghiệm tâm linh nảy sinh từ sự tương tác phức tạp giữa sinh lý thần kinh, kỳ vọng, văn hóa và lịch sử cá nhân, chứ hiếm khi từ một "công tắc" đơn lẻ nào.

Nếu khoa học thần kinh trả lời câu hỏi "cái gì đang xảy ra trong não", thì tâm lý học lại hỏi một câu sâu hơn: trải nghiệm này có ý nghĩa gì đối với đời sống tâm hồn của một con người? Người phương Tây đầu tiên nghiêm túc đối diện câu hỏi ấy là Carl Gustav Jung. Trong loạt hội thảo năm 1932 về yoga Kundalini, sau này được tập hợp trong cuốn The Psychology of Kundalini Yoga, Jung đọc biểu tượng con rắn trỗi dậy qua các luân xa như một tấm bản đồ ẩn dụ cho tiến trình cá nhân hóa [individuation], tức hành trình tích hợp những nội dung vô thức vào ý thức để con người trở thành một toàn thể trọn vẹn hơn.

Điều thú vị là Jung không hề lãng mạn hóa hiện tượng này; ngược lại, ông cảnh báo rằng việc vô thức trỗi dậy quá nhanh, vượt khỏi khả năng dung chứa của cái tôi, có thể nhấn chìm con người thay vì giải phóng họ. Lời cảnh báo ấy, như chúng ta sẽ thấy, mang tính tiên tri đối với lâm sàng học hiện đại.

Hơn nửa thế kỷ sau Jung, bác sĩ tâm thần Lee Sannella đã làm một việc rất "khoa học": thay vì diễn giải biểu tượng, ông thu thập và hệ thống hóa các ca lâm sàng. Trong cuốn The Kundalini Experience (1987), Sannella đặt ra thuật ngữ hội chứng Kundalini sinh lý [physio-kundalini syndrome] để mô tả cụm triệu chứng có tính dự báo cao đi kèm tiến trình này. Về vận động, đó là những chuyển động cơ thể tự phát, run rẩy hay co giật nhịp nhàng mà truyền thống yoga gọi là kriyas. Về cảm giác, đó là những cơn nóng hoặc lạnh cực độ, những âm thanh nội tại như tiếng ù, tiếng rít hay tiếng nước chảy, và thị kiến về ánh sáng bên trong. Về tâm lý, bức tranh phức tạp hơn nhiều: có những đợt sóng hỷ lạc và bình an sâu thẳm, nhưng cũng có lo âu dữ dội, cảm giác giải thể nhân cách [depersonalization], và đặc biệt là sự trồi lên của những sang chấn bị dồn nén từ lâu. Chính tính hai mặt này, vừa khai mở vừa xáo trộn, khiến Kundalini trở thành một thách thức thực sự cho tâm thần học.

Thách thức ấy hiện hình rõ nhất trong phòng khám: một người đang trải qua thức tỉnh thiếu nền tảng có thể xuất hiện ảo giác, ý tưởng vĩ cuồng [grandiosity] và các trạng thái phân ly [dissociation], và do đó rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành tâm thần phân liệt hoặc cơn hưng cảm lưỡng cực. Nhà tâm thần học Stanislav Grof, cùng với Christina Grof, đã gọi tên hiện tượng này là khủng hoảng tâm linh [spiritual emergency]: một cơn khủng hoảng chuyển hóa không mang tính bệnh lý, dù bề ngoài có thể rất giống bệnh lý.

Nỗ lực của họ, cùng đề xuất học thuật của David Lukoff, Francis Lu và Robert Turner, đã dẫn đến một cột mốc đáng nhớ: năm 1994, DSM-IV bổ sung danh mục chẩn đoán "Vấn đề Tôn giáo hoặc Tâm linh" [Religious or Spiritual Problem, mã V62.89], và danh mục này được giữ lại trong DSM-5. Ý nghĩa của mã số khiêm tốn ấy lớn hơn vẻ ngoài của nó: lần đầu tiên, hệ thống tâm thần học chính thống thừa nhận rằng một cơn khủng hoảng tâm linh có thể không phải là bệnh, và việc vội vã dùng thuốc chống loạn thần để dập tắt nó có thể là can thiệp sai chỗ.

Vậy người làm lâm sàng phân biệt hai bức tranh dễ nhầm lẫn này bằng cách nào? Kinh nghiệm tích lũy từ Grof, Sannella và các nhà nghiên cứu kế tục cho thấy một số trục phân định khá tin cậy. Trục thứ nhất là sự tự tri [insight]: người trong tiến trình thức tỉnh thường ý thức rằng trải nghiệm của mình là bất thường và chủ động tìm sự giúp đỡ để hiểu nó, trong khi người trong cơn loạn thần [psychosis] thường mất khả năng này và tin tuyệt đối rằng thực tại biến dạng của mình là chân lý.

Trục thứ hai là chủ đề nội dung: trải nghiệm tâm linh xoay quanh hợp nhất, tình yêu, siêu việt và sự tan rã của bản ngã theo hướng mở rộng, còn loạn thần thường mang màu sắc hoang tưởng bị hại, bị truy đuổi, với những giọng nói thù địch và rời rạc.

Trục thứ ba là tiến trình: khủng hoảng tâm linh có tính giai đoạn, các triệu chứng dần được tích hợp và thường đưa người đó đến mức chức năng tâm lý cao hơn trước, trong khi loạn thần không được điều trị có khuynh hướng mạn tính và bào mòn dần chức năng xã hội lẫn nhận thức.

Và trục cuối cùng là thái độ quan hệ: một bên tìm kiếm kết nối và sự thấu hiểu, một bên thu rút vào cô lập sâu.

Đến đây, sự trung thực trí thức đòi hỏi chúng ta thừa nhận một điều: trong thực hành, ranh giới ấy không phải lúc nào cũng sắc nét như trên trang giấy. Một người có thể vừa trải qua tiến trình chuyển hóa tâm linh đích thực vừa có tổn thương tâm lý cần điều trị; sự tự tri có thể dao động theo từng ngày; và một cơn khủng hoảng được "dán nhãn tâm linh" không đúng lúc cũng nguy hiểm chẳng kém một trải nghiệm tâm linh bị "dán nhãn bệnh lý" oan uổng. Nói cách khác, mô hình phân định của Grof là một la bàn quý giá chứ không phải một tấm bản đồ hoàn hảo, và người lâm sàng khôn ngoan sẽ dùng nó với sự khiêm tốn: vừa không bệnh lý hóa cái thiêng liêng, vừa không tâm linh hóa cái bệnh lý. Sự cân bằng này, có lẽ, mới chính là đóng góp trưởng thành nhất của khoa học cho một chủ đề từng bị giằng co giữa hai thái cực phủ nhận và sùng bái.

Vậy rốt cuộc, khoa học hiện nay nói gì về Kundalini? Câu trả lời cần được phát biểu với độ chính xác về mặt nhận thức luận. Khoa học không thể chứng minh, và cũng không thể bác bỏ, sự tồn tại của prana hay năng lượng vi tế; những khái niệm ấy nằm ngoài tầm với của phương pháp thực nghiệm hiện hành. Nhưng khoa học hoàn toàn xác nhận tính hiện thực của hiện tượng học [phenomenology] Kundalini: những con người này không bịa chuyện, không "tưởng tượng quá đà"; họ đang trải qua một sự tổ chức lại thần kinh và tâm lý [neuropsychological reorganization] ở quy mô lớn, đôi khi gây bất ổn sâu sắc, với những tương quan sinh lý có thể đo lường.

Nhiều nhà nghiên cứu đương đại còn đề xuất, một cách thận trọng, rằng tiến trình này có thể là một cơ chế qua đó não bộ và tâm thần xử lý những chấn thương ăn sâu và thiết lập lại trạng thái ý thức nền của cá nhân theo hướng cởi mở và linh hoạt hơn. Giả thuyết ấy hấp dẫn và phù hợp với nhiều quan sát lâm sàng, song cần nói rõ rằng nó vẫn đang chờ được kiểm chứng bằng các nghiên cứu dọc có hệ thống; sự hứng khởi khoa học, dù chính đáng đến đâu, không được phép chạy nhanh hơn bằng chứng.

Có lẽ ý nghĩa sâu xa nhất của hành trình nghiên cứu này không nằm ở việc chúng ta đã "giải mã" được Kundalini hay chưa, mà ở chỗ nó cho thấy khoa học và tâm linh không nhất thiết phải đứng hai bên bờ chiến tuyến. Khi nhà thần kinh học lập bản đồ những luồng cảm giác chạy qua homunculus, khi Jung đọc con rắn như biểu tượng của cá nhân hóa, khi Grof đấu tranh để một mã chẩn đoán nhỏ bé được ghi vào DSM, tất cả họ đều đang làm cùng một việc: cúi xuống lắng nghe trải nghiệm con người với lòng tôn trọng, rồi tìm ngôn ngữ chính xác nhất có thể để gọi tên nó.

Và đó cũng là lời mời dành cho mỗi chúng ta. Bởi dù ta gọi nó là năng lượng thiêng trỗi dậy hay là cuộc tổ chức lại vĩ đại của hệ thần kinh, điều mà hiện tượng Kundalini nhắc nhở vẫn vẹn nguyên: bên trong mỗi con người tồn tại một khả năng chuyển hóa sâu thẳm hơn những gì đời sống thường nhật cho phép ta tin. Khoa học, ở phiên bản đẹp nhất của nó, không dập tắt sự huyền nhiệm ấy; nó chỉ thắp thêm một ngọn đèn để ta bước vào vùng đất chưa biết với đôi mắt mở, trái tim rộng, và đôi chân vẫn vững vàng trên mặt đất.