Hôm rồi di chuyển từ nhà chờ ra máy bay, nhìn những cỗ máy hùng vĩ chờ cất cánh lên bầu trời cũng như hàng loạt các thiết bị máy móc xung quanh, tôi chợt giật mình khi nhớ về khởi phát của tất cả hệ thống cơ giới này: Động cơ. Từ thời máy hơi nước, đã có rất nhiều phiên bản động cơ ra đời, chạy bằng nhiều cơ chế và nhiều loại nhiên liệu khác nhau, nhưng tất cả chúng đều là ĐỘNG CƠ. Chúng là “trái tim” của hệ thống cơ năng nhân tạo đã làm nền văn minh chúng ta phát triển rực rỡ mấy trăm năm nay. Từ động cơ, người ta đã kết hợp với biết bao thứ khác để chế tạo ra không biết bao nhiêu là thiết bị cơ năng.

Và bạn biết không, điều này làm tôi liên tưởng đến thời đại này - thuở bình minh của “trí năng nhân tạo”. Tôi không gọi là “trí tuệ nhân tạo” hay “trí thông minh nhân tạo” vì các mô hình AI hiện nay thực ra còn rất xa mới tới được trí tuệ hay trí thông minh theo những tiêu chuẩn minh xác nhất của Tâm lý học. Các mô hình AI hiện nay tôi thấy chẳng khác gì “động cơ” trong thời cơ năng nhân tạo cả. Như vậy, những gì mọi người đang nói hiện nay như harness engineering có thể là những nỗ lực đầu tiên cho một thời đại hoàng kim bùng nổ những “cỗ máy trí năng” muôn hình vạn trạng, giống như vô vàn những “cỗ máy cơ năng” đang phục vụ chúng ta.

Vậy, câu hỏi tiếp theo là: các “cỗ máy cơ năng” có chức năng thay thế cơ bắp con người để tạo ra những tác động vật lý lên thế giới, thì các “cỗ máy trí năng” sẽ có chức năng như thế nào. Có rất nhiều điều có thể xảy ra, nhưng một trong những hướng tôi thấy cần lưu tâm, đó là: “Cỗ máy trí năng” sẽ có khả năng tác động mạnh tới mức khó lòng tưởng tượng đến tâm trí của chính con người. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy khả năng thao túng, tác động, thuyết phục con người của thuật toán và AI đã mạnh ngang ngửa con người rồi, thế thì chúng sẽ còn đi xa tới đâu?

Hình dung tương lai ấy, tôi không khỏi rùng mình, vì nếu Victor Frankl cho rằng vùng đất tâm trí của con người là nơi tồn tại tự do tối thượng của chúng ta - tự do nằm trong những lựa chọn tỉnh thức và tự chủ - thì bây giờ, sức mạnh của “trí năng nhân tạo” hoàn toàn có thể xâm chiếm và “đô hộ” những tâm trí tự chủ ấy bằng những cách vô cùng ngọt ngào và hấp dẫn. Bạn có còn phân biệt được những quan niệm, ý kiến, lựa chọn nào của mình hiện nay là của bạn, và cái nào là bị thao túng, tác động âm ỉ từ bên ngoài không?

Với nỗi trăn trở ấy, tôi cho rằng năng lực “kháng thao túng” và một tâm trí sáng suốt là vô cùng thiết yếu cho chúng ta và những thế hệ mai sau, để chúng ta thật sự làm chủ thời hoàng kim của “trí năng nhân tạo”, chứ không để sự tự chủ bị nghiền nát hoàn toàn bởi vĩ lực của chúng! Bạn nghĩ sao?

Các bạn có thể đọc bài viết gốc tại link: https://www.facebook.com/share/p/1H7XKWT3sg/

Dành cho những ai đang tìm kiếm một khoảng nghỉ tỉnh táo để đối thoại sâu hơn về cách nuôi dưỡng 'tính người' cho con trong thời đại AI, thông tin chi tiết được tôi đúc kết tại đây https://wiseducation.vn/su-kien/aim-talk-2026

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC.